RASYONEL DÜŞÜNME NEDİR? BİR KASABANIN KADERİNİ DEĞİŞTİREN KARAR
Geçenlerde eski bir dostumla sohbet ederken aklıma takılan bir konuyu sizinle paylaşmak istedim. Bazen insan, en doğru kararı verdiğine inanırken aslında yalnızca korkularının, alışkanlıklarının veya başkalarından duyduğu sözlerin peşinden gidiyor. Üstelik bunu yaparken kendisini son derece mantıklı sanabiliyor. Peki, gerçekten mantıklı düşünmek ne demek? Bir kararın doğru olduğuna nasıl emin olabiliriz? Yoksa bazen kendimizi haklı çıkarmak için mi mantıklı sebepler üretiyoruz?
Bu soruların cevabını bir tanım listesiyle vermek yerine, yıllar önce yaşandığını hayal ettiğim küçük bir kasabanın hikâyesi üzerinden anlatmak istiyorum. Çünkü bazı kavramlar, başımıza gelen olayların içinde çok daha iyi anlaşılır.
Hikâyenin kahramanları birbirinden farklı düşünen, farklı meslekleri olan ve aynı sorun karşısında farklı çözümler üreten insanlar. Fakat onları bir araya getiren ortak bir mesele var: Gerçeği bulmak ve yanlış bir kararın bedelini bütün kasabaya ödetmemek.
1. BÖLÜM: BİR SABAH HER ŞEY DEĞİŞTİ
Denizli'nin dağlarına yakın, nüfusu az ama insan ilişkileri güçlü olan Güneydere adında bir kasaba düşünün. Kasabanın ortasından küçük bir dere geçiyor, çevresindeki tarlalar bu dere sayesinde sulanıyor, insanlar da yıllardır onun suyuna güvenerek yaşıyordu.
Kasabada yaşayan Murat, eski makineleri tamir eden, hesap yapmayı seven, sorunlarla karşılaştığında önce çözüm yollarını sıralayan bir mühendisti. Bir şey bozulduğunda hemen paniğe kapılmaz, sorunun nereden kaynaklandığını anlamaya çalışırdı. Ona göre her sorunun bir nedeni, her nedenin de araştırılabilecek bir tarafı vardı.
Aynı kasabada yaşayan Elif ise sağlık merkezinde çalışan bir psikolojik danışmandı. İnsanların yalnızca ne söylediklerine değil, neden öyle davrandıklarına da dikkat ederdi. Birinin öfkeli olması, onun mutlaka kötü niyetli olduğu anlamına gelmezdi. Bazen öfkenin arkasında korku, bazen de uzun zamandır duyulmayan bir ses bulunurdu.
Bir pazartesi sabahı kasabanın su deposundaki pompa durdu.
İlk saatlerde herkes bunun geçici bir arıza olduğunu düşündü. Ancak öğleye doğru musluklardan su akmamaya başladı. Tarlaların sulanması aksadı, kahvedeki esnaf müşterilerine çay veremedi, yaşlıların evlerine su taşınması gerekti.
Kısa süre içinde söylentiler yayıldı.
Kimi belediyenin yıllardır bakım yapmadığını söylüyordu. Kimi yukarıdaki fabrikanın dereyi kirlettiğini iddia ediyordu. Bazılarıysa kasabanın su kaynaklarının başka bir yere yönlendirildiğine inanıyordu.
İnsanlar henüz ne olduğunu bilmiyordu ama neredeyse herkesin bir cevabı vardı.
İşte rasyonel düşünmenin ilk sınavı tam da burada başladı.
Çünkü rasyonel düşünme, bir soruya ilk cevabı vermek değil, o cevabın gerçekten doğru olup olmadığını araştırmaktır.
Peki, siz o kasabada yaşasaydınız ne yapardınız? İlk duyduğunuz iddiaya inanır mıydınız, yoksa elinizdeki bilgilerin yeterli olup olmadığını mı sorgulardınız?
2. BÖLÜM: MURAT'IN PLANI VE ELİF'İN SORUSU
Kasaba yönetimi akşamüstü bir toplantı düzenledi. Murat elinde bir defterle geldi. Defterine olası arızaları, kontrol edilmesi gereken parçaları ve çözüm seçeneklerini yazmıştı.
"Öncelikle pompayı incelemeliyiz," dedi. "Arızanın kaynağını bulmadan yeni bir pompa satın almak gereksiz masraf olabilir. Elektrik bağlantısını, basınç değerlerini ve su seviyesini kontrol edelim. Sonra elimizdeki verilere göre karar veririz."
Bu yaklaşım oldukça açıktı. Murat problemi parçalara ayırıyor, olasılıkları sıralıyor ve maliyeti de hesaba katıyordu. Onun amacı tartışmayı kazanmak değil, suyu yeniden akıtmaktı.
Fakat toplantıda bulunan Elif başka bir noktaya dikkat çekti.
"Teknik incelemeyi mutlaka yapalım," dedi. "Ama suyun kesilmesinden en çok kimlerin etkilendiğini de öğrenmeliyiz. Evinde yalnız yaşayan yaşlılar var. Düzenli bakıma ihtiyaç duyan hastalar var. Günlük geliriyle çalışan insanlar var. Arızayı çözerken bu kişilerin birkaç gün boyunca nasıl yaşayacağını da planlamamız gerekiyor."
Murat başını salladı.
"Önce arızayı bulalım, ardından ihtiyaçları karşılayacak bir dağıtım planı hazırlayalım."
Elif gülümsedi.
"İkisini birlikte yapabiliriz. Birinin diğerini beklemesi gerekmiyor."
O akşam toplantıya katılanların bir kısmı Murat'ın yaklaşımını, bir kısmı Elif'in yaklaşımını destekledi. Bazıları teknik sorunların öncelikli olduğunu, bazılarıysa insanların mağduriyetinin hemen giderilmesi gerektiğini savundu.
Oysa iki yaklaşım arasında zorunlu bir seçim yapmak gerekmiyordu.
Murat'ın stratejik planlaması, sorunun kaynağını belirlemek için gerekliydi. Elif'in ilişkisel yaklaşımı ise çözümün insanlar üzerindeki etkilerini anlamayı sağlıyordu.
Üstelik bu özellikler cinsiyete göre kesin çizgilerle ayrılmıyordu. Murat'ın insanlara duyduğu sorumluluk, Elif'in verilerle düşünme becerisi de en az diğer özellikleri kadar önemliydi. Kasabadaki erkekler arasında insan ilişkilerini çok iyi yönetenler, kadınlar arasında ise karmaşık teknik sorunları çözmekten hoşlananlar vardı.
Burada asıl mesele kadınların veya erkeklerin nasıl düşünmesi gerektiği değildi. Mesele, herkesin kendi güçlü yönlerini kullanırken diğer insanların bakış açılarına da alan açabilmesiydi.
Rasyonel düşünme, duyguları kapının dışında bırakmak anlamına gelmez. Duygular bize neyin önemli olduğunu gösterebilir; mantık ise o konuda hangi kararın daha sağlam gerekçelere dayandığını değerlendirmemize yardımcı olur.
Örneğin, yaşlı bir komşunun susuz kalmasından endişelenmek duygusal bir tepkidir. Bu endişeden hareketle ona su ulaştırmak için bir plan yapmak ise hem empatiyi hem de rasyonel değerlendirmeyi içerir.
3. BÖLÜM: HERKESİN İNANDIĞI ŞEY DOĞRU MUDUR?
Ertesi gün Murat ve Elif, belediyenin bakım ekibiyle birlikte su deposuna gitti. Pompanın elektrik bağlantıları kontrol edildi. Basınç ölçümleri yapıldı. Eski bakım kayıtları incelendi.
Ancak kasabada başka bir gelişme yaşanıyordu.
Kahvede oturan bazı kişiler, sorunun yakındaki fabrikanın dereye atık bırakmasından kaynaklandığını söylemeye başlamıştı. İddia kısa sürede yayıldı. Fabrikada çalışan birkaç kişi işlerini kaybetmekten korkuyordu. Bazı çiftçiler de ürünlerinin zarar göreceğini düşünüyordu.
Bir iddia ne kadar çok tekrarlanırsa o kadar doğruymuş gibi algılanabiliyordu.
Toplantıda bir esnaf ayağa kalktı.
"Bu kadar insan aynı şeyi söylüyorsa mutlaka bir bildikleri vardır," dedi.
Murat sakin bir şekilde cevap verdi:
"Bir iddianın çok kişi tarafından tekrarlanması, onun doğru olduğunu tek başına göstermez. Fabrikayı suçlamadan önce elimizde ne olduğunu bilmeliyiz."
Elif de konuşmaya katıldı.
"İnsanların neden böyle düşündüğünü anlamamız önemli. Geçmişte çevre kirliliğiyle ilgili sorunlar yaşanmış olabilir. Ancak geçmişte bir sorun yaşanması, bugünkü arızanın da aynı sebepten kaynaklandığını kanıtlamaz."
Bunun üzerine fabrika yetkililerinden bilgi istendi. Dere suyunun uygun koşullarda incelenmesi, gerekli çevresel ölçümlerin yapılması ve pompa sisteminin bağımsız biçimde kontrol edilmesi kararlaştırıldı.
İlk teknik incelemede pompanın elektrik beslemesinde düzensizlik olduğu görüldü. Fakat ekip bunun tek başına bütün sorunu açıklayıp açıklamadığını araştırmaya devam etti.
İşte burada rasyonel düşünmenin önemli bir unsuru ortaya çıktı: Bir düşünceye inanmakla, o düşünceyi destekleyen yeterli kanıta sahip olmak aynı şey değildir.
İnsan zihni belirsizlikten hoşlanmaz. Bir sorun ortaya çıktığında hızlıca bir neden bulmak ister. Çünkü nedenin bilinmesi, kontrol duygusu verir. Ancak aceleyle bulunan bir neden yanlışsa, çözüm de yanlış olabilir.
Psikolojide bu durumla ilişkili çeşitli düşünme eğilimleri incelenir. Bunlardan biri doğrulama yanlılığıdır. İnsanlar bazen önceden inandıkları düşünceyi destekleyen bilgilere daha fazla dikkat eder, o düşünceye ters düşen kanıtları ise göz ardı eder.
Örneğin, bir kişinin belediyenin işini iyi yapmadığına zaten inandığını düşünelim. Su kesildiğinde yalnızca belediyenin hatalarını hatırlayabilir. Pompadaki beklenmedik bir elektrik arızası ortaya çıktığında ise bu yeni bilgiyi küçümseyebilir.
Rasyonel düşünmek, kendi görüşümüzü savunacak kanıtları toplamakla sınırlı değildir. Aynı zamanda yanılıyor olabileceğimizi gösterecek kanıtlara da bakabilmektir.
Kendimize şu soruyu sormak bu yüzden değerlidir: "Hangi bilgi, düşündüğüm şeyin yanlış olduğunu anlamamı sağlayabilir?"
Bu soruya hiçbir cevap veremiyorsak, belki de bir gerçeği araştırmaktan çok inancımızı korumaya çalışıyoruzdur.
4. BÖLÜM: MANTIK HER ZAMAN SOĞUK OLMAK MIDIR?
Sorunun çözümü için çalışmalar devam ederken kasabanın ilkokulunda görev yapan öğretmenlerden Zeynep, toplantıya bir öneriyle geldi.
"Çocuklar okulda su bulamıyor. Bazı ailelerin evlerinde de yeterli su yok. Birkaç günlük geçici bir dağıtım sistemi kurabiliriz. Fakat bunun adil olması gerekiyor."
Belediyedeki bir görevli, en yakın mahalleye su tankerleri gönderilmesini önerdi. İlk bakışta bu mantıklı görünüyordu. Yol kısaydı ve dağıtım hızlı yapılabilirdi.
Ancak Zeynep farklı bir ayrıntı hatırlattı.
"En yakın mahallede yaşayanların çoğunun araçları var. Diğer mahallede ise yaşlı ve hareket etmekte zorlanan çok sayıda insan bulunuyor. Sadece mesafeye bakarsak en kolay ulaşılabilen kişilere öncelik vermiş oluruz."
Murat hesaplamalarını yeniden yaptı. Dağıtım noktalarının uzaklığını, tankerlerin kapasitesini ve günlük su ihtiyacını karşılaştırdı. Elif ise mahalle temsilcileriyle konuşarak evden çıkamayan kişilerin listesinin hazırlanmasını sağladı.
Geçenlerde eski bir dostumla sohbet ederken aklıma takılan bir konuyu sizinle paylaşmak istedim. Bazen insan, en doğru kararı verdiğine inanırken aslında yalnızca korkularının, alışkanlıklarının veya başkalarından duyduğu sözlerin peşinden gidiyor. Üstelik bunu yaparken kendisini son derece mantıklı sanabiliyor. Peki, gerçekten mantıklı düşünmek ne demek? Bir kararın doğru olduğuna nasıl emin olabiliriz? Yoksa bazen kendimizi haklı çıkarmak için mi mantıklı sebepler üretiyoruz?
Bu soruların cevabını bir tanım listesiyle vermek yerine, yıllar önce yaşandığını hayal ettiğim küçük bir kasabanın hikâyesi üzerinden anlatmak istiyorum. Çünkü bazı kavramlar, başımıza gelen olayların içinde çok daha iyi anlaşılır.
Hikâyenin kahramanları birbirinden farklı düşünen, farklı meslekleri olan ve aynı sorun karşısında farklı çözümler üreten insanlar. Fakat onları bir araya getiren ortak bir mesele var: Gerçeği bulmak ve yanlış bir kararın bedelini bütün kasabaya ödetmemek.
1. BÖLÜM: BİR SABAH HER ŞEY DEĞİŞTİ
Denizli'nin dağlarına yakın, nüfusu az ama insan ilişkileri güçlü olan Güneydere adında bir kasaba düşünün. Kasabanın ortasından küçük bir dere geçiyor, çevresindeki tarlalar bu dere sayesinde sulanıyor, insanlar da yıllardır onun suyuna güvenerek yaşıyordu.
Kasabada yaşayan Murat, eski makineleri tamir eden, hesap yapmayı seven, sorunlarla karşılaştığında önce çözüm yollarını sıralayan bir mühendisti. Bir şey bozulduğunda hemen paniğe kapılmaz, sorunun nereden kaynaklandığını anlamaya çalışırdı. Ona göre her sorunun bir nedeni, her nedenin de araştırılabilecek bir tarafı vardı.
Aynı kasabada yaşayan Elif ise sağlık merkezinde çalışan bir psikolojik danışmandı. İnsanların yalnızca ne söylediklerine değil, neden öyle davrandıklarına da dikkat ederdi. Birinin öfkeli olması, onun mutlaka kötü niyetli olduğu anlamına gelmezdi. Bazen öfkenin arkasında korku, bazen de uzun zamandır duyulmayan bir ses bulunurdu.
Bir pazartesi sabahı kasabanın su deposundaki pompa durdu.
İlk saatlerde herkes bunun geçici bir arıza olduğunu düşündü. Ancak öğleye doğru musluklardan su akmamaya başladı. Tarlaların sulanması aksadı, kahvedeki esnaf müşterilerine çay veremedi, yaşlıların evlerine su taşınması gerekti.
Kısa süre içinde söylentiler yayıldı.
Kimi belediyenin yıllardır bakım yapmadığını söylüyordu. Kimi yukarıdaki fabrikanın dereyi kirlettiğini iddia ediyordu. Bazılarıysa kasabanın su kaynaklarının başka bir yere yönlendirildiğine inanıyordu.
İnsanlar henüz ne olduğunu bilmiyordu ama neredeyse herkesin bir cevabı vardı.
İşte rasyonel düşünmenin ilk sınavı tam da burada başladı.
Çünkü rasyonel düşünme, bir soruya ilk cevabı vermek değil, o cevabın gerçekten doğru olup olmadığını araştırmaktır.
Peki, siz o kasabada yaşasaydınız ne yapardınız? İlk duyduğunuz iddiaya inanır mıydınız, yoksa elinizdeki bilgilerin yeterli olup olmadığını mı sorgulardınız?
2. BÖLÜM: MURAT'IN PLANI VE ELİF'İN SORUSU
Kasaba yönetimi akşamüstü bir toplantı düzenledi. Murat elinde bir defterle geldi. Defterine olası arızaları, kontrol edilmesi gereken parçaları ve çözüm seçeneklerini yazmıştı.
"Öncelikle pompayı incelemeliyiz," dedi. "Arızanın kaynağını bulmadan yeni bir pompa satın almak gereksiz masraf olabilir. Elektrik bağlantısını, basınç değerlerini ve su seviyesini kontrol edelim. Sonra elimizdeki verilere göre karar veririz."
Bu yaklaşım oldukça açıktı. Murat problemi parçalara ayırıyor, olasılıkları sıralıyor ve maliyeti de hesaba katıyordu. Onun amacı tartışmayı kazanmak değil, suyu yeniden akıtmaktı.
Fakat toplantıda bulunan Elif başka bir noktaya dikkat çekti.
"Teknik incelemeyi mutlaka yapalım," dedi. "Ama suyun kesilmesinden en çok kimlerin etkilendiğini de öğrenmeliyiz. Evinde yalnız yaşayan yaşlılar var. Düzenli bakıma ihtiyaç duyan hastalar var. Günlük geliriyle çalışan insanlar var. Arızayı çözerken bu kişilerin birkaç gün boyunca nasıl yaşayacağını da planlamamız gerekiyor."
Murat başını salladı.
"Önce arızayı bulalım, ardından ihtiyaçları karşılayacak bir dağıtım planı hazırlayalım."
Elif gülümsedi.
"İkisini birlikte yapabiliriz. Birinin diğerini beklemesi gerekmiyor."
O akşam toplantıya katılanların bir kısmı Murat'ın yaklaşımını, bir kısmı Elif'in yaklaşımını destekledi. Bazıları teknik sorunların öncelikli olduğunu, bazılarıysa insanların mağduriyetinin hemen giderilmesi gerektiğini savundu.
Oysa iki yaklaşım arasında zorunlu bir seçim yapmak gerekmiyordu.
Murat'ın stratejik planlaması, sorunun kaynağını belirlemek için gerekliydi. Elif'in ilişkisel yaklaşımı ise çözümün insanlar üzerindeki etkilerini anlamayı sağlıyordu.
Üstelik bu özellikler cinsiyete göre kesin çizgilerle ayrılmıyordu. Murat'ın insanlara duyduğu sorumluluk, Elif'in verilerle düşünme becerisi de en az diğer özellikleri kadar önemliydi. Kasabadaki erkekler arasında insan ilişkilerini çok iyi yönetenler, kadınlar arasında ise karmaşık teknik sorunları çözmekten hoşlananlar vardı.
Burada asıl mesele kadınların veya erkeklerin nasıl düşünmesi gerektiği değildi. Mesele, herkesin kendi güçlü yönlerini kullanırken diğer insanların bakış açılarına da alan açabilmesiydi.
Rasyonel düşünme, duyguları kapının dışında bırakmak anlamına gelmez. Duygular bize neyin önemli olduğunu gösterebilir; mantık ise o konuda hangi kararın daha sağlam gerekçelere dayandığını değerlendirmemize yardımcı olur.
Örneğin, yaşlı bir komşunun susuz kalmasından endişelenmek duygusal bir tepkidir. Bu endişeden hareketle ona su ulaştırmak için bir plan yapmak ise hem empatiyi hem de rasyonel değerlendirmeyi içerir.
3. BÖLÜM: HERKESİN İNANDIĞI ŞEY DOĞRU MUDUR?
Ertesi gün Murat ve Elif, belediyenin bakım ekibiyle birlikte su deposuna gitti. Pompanın elektrik bağlantıları kontrol edildi. Basınç ölçümleri yapıldı. Eski bakım kayıtları incelendi.
Ancak kasabada başka bir gelişme yaşanıyordu.
Kahvede oturan bazı kişiler, sorunun yakındaki fabrikanın dereye atık bırakmasından kaynaklandığını söylemeye başlamıştı. İddia kısa sürede yayıldı. Fabrikada çalışan birkaç kişi işlerini kaybetmekten korkuyordu. Bazı çiftçiler de ürünlerinin zarar göreceğini düşünüyordu.
Bir iddia ne kadar çok tekrarlanırsa o kadar doğruymuş gibi algılanabiliyordu.
Toplantıda bir esnaf ayağa kalktı.
"Bu kadar insan aynı şeyi söylüyorsa mutlaka bir bildikleri vardır," dedi.
Murat sakin bir şekilde cevap verdi:
"Bir iddianın çok kişi tarafından tekrarlanması, onun doğru olduğunu tek başına göstermez. Fabrikayı suçlamadan önce elimizde ne olduğunu bilmeliyiz."
Elif de konuşmaya katıldı.
"İnsanların neden böyle düşündüğünü anlamamız önemli. Geçmişte çevre kirliliğiyle ilgili sorunlar yaşanmış olabilir. Ancak geçmişte bir sorun yaşanması, bugünkü arızanın da aynı sebepten kaynaklandığını kanıtlamaz."
Bunun üzerine fabrika yetkililerinden bilgi istendi. Dere suyunun uygun koşullarda incelenmesi, gerekli çevresel ölçümlerin yapılması ve pompa sisteminin bağımsız biçimde kontrol edilmesi kararlaştırıldı.
İlk teknik incelemede pompanın elektrik beslemesinde düzensizlik olduğu görüldü. Fakat ekip bunun tek başına bütün sorunu açıklayıp açıklamadığını araştırmaya devam etti.
İşte burada rasyonel düşünmenin önemli bir unsuru ortaya çıktı: Bir düşünceye inanmakla, o düşünceyi destekleyen yeterli kanıta sahip olmak aynı şey değildir.
İnsan zihni belirsizlikten hoşlanmaz. Bir sorun ortaya çıktığında hızlıca bir neden bulmak ister. Çünkü nedenin bilinmesi, kontrol duygusu verir. Ancak aceleyle bulunan bir neden yanlışsa, çözüm de yanlış olabilir.
Psikolojide bu durumla ilişkili çeşitli düşünme eğilimleri incelenir. Bunlardan biri doğrulama yanlılığıdır. İnsanlar bazen önceden inandıkları düşünceyi destekleyen bilgilere daha fazla dikkat eder, o düşünceye ters düşen kanıtları ise göz ardı eder.
Örneğin, bir kişinin belediyenin işini iyi yapmadığına zaten inandığını düşünelim. Su kesildiğinde yalnızca belediyenin hatalarını hatırlayabilir. Pompadaki beklenmedik bir elektrik arızası ortaya çıktığında ise bu yeni bilgiyi küçümseyebilir.
Rasyonel düşünmek, kendi görüşümüzü savunacak kanıtları toplamakla sınırlı değildir. Aynı zamanda yanılıyor olabileceğimizi gösterecek kanıtlara da bakabilmektir.
Kendimize şu soruyu sormak bu yüzden değerlidir: "Hangi bilgi, düşündüğüm şeyin yanlış olduğunu anlamamı sağlayabilir?"
Bu soruya hiçbir cevap veremiyorsak, belki de bir gerçeği araştırmaktan çok inancımızı korumaya çalışıyoruzdur.
4. BÖLÜM: MANTIK HER ZAMAN SOĞUK OLMAK MIDIR?
Sorunun çözümü için çalışmalar devam ederken kasabanın ilkokulunda görev yapan öğretmenlerden Zeynep, toplantıya bir öneriyle geldi.
"Çocuklar okulda su bulamıyor. Bazı ailelerin evlerinde de yeterli su yok. Birkaç günlük geçici bir dağıtım sistemi kurabiliriz. Fakat bunun adil olması gerekiyor."
Belediyedeki bir görevli, en yakın mahalleye su tankerleri gönderilmesini önerdi. İlk bakışta bu mantıklı görünüyordu. Yol kısaydı ve dağıtım hızlı yapılabilirdi.
Ancak Zeynep farklı bir ayrıntı hatırlattı.
"En yakın mahallede yaşayanların çoğunun araçları var. Diğer mahallede ise yaşlı ve hareket etmekte zorlanan çok sayıda insan bulunuyor. Sadece mesafeye bakarsak en kolay ulaşılabilen kişilere öncelik vermiş oluruz."
Murat hesaplamalarını yeniden yaptı. Dağıtım noktalarının uzaklığını, tankerlerin kapasitesini ve günlük su ihtiyacını karşılaştırdı. Elif ise mahalle temsilcileriyle konuşarak evden çıkamayan kişilerin listesinin hazırlanmasını sağladı.