Sena
New member
Göktürk toplumunda savaşçılık, cesaret, liderlik ve fiziksel güç gibi özellikler özellikle siyasal ve askerî hayat açısından önemliydi. Fakat bu, bütün erkeklerin aynı güce sahip olduğu anlamına gelmez.
Kağan, bey, sıradan topluluk üyesi veya köle konumundaki erkeklerin toplumsal imkânları aynı değildi. Dolayısıyla “erkekler avantajlıydı” gibi genel bir cümle bile kendi başına yetersiz kalabilir. Hangi erkekten, hangi sosyal konumdan ve hangi dönemde söz ettiğimizi belirtmek gerekir.
Bugün de benzer bir durum var. Erkekleri yalnızca “ayrıcalıklı taraf” olarak tanımlamak bazı deneyimleri görünmez hale getirebilir. Özellikle erkeklik normlarının erkeklerden sürekli güçlü, ekonomik olarak başarılı, rekabetçi ve duygularını bastıran kişiler olmalarını beklediği durumlarda, erkeklerin de toplumsal beklentilerle mücadele ettiği görülebilir.
Buradaki çözüm, kadınların yaşadığı eşitsizlikleri görmezden gelmek değil; erkeklerin de toplumsal cinsiyet normlarının pasif taşıyıcıları olmadığını kabul etmektir.
Çözüm odaklı bir erkek yaklaşımı, “Bu sorun kadınların sorunu” demek yerine eğitimde, ailede, iş hayatında ve kurumlarda hangi davranışların değiştirilebileceğini sormayı gerektirir. Fakat bunu bütün erkeklerin aynı düşündüğünü varsaymadan yapmak gerekir.
“Irk” Kavramını Göktürkler İçin Kullanırken Dikkatli Olmak Gerekir
Konunun en hassas taraflarından biri de “ırk” meselesi.
Modern biyolojik ırk kategorilerini doğrudan Göktürk toplumuna uygulamak tarihsel olarak sorunlu olur. Göktürkler farklı boyların, toplulukların ve siyasi birliklerin oluşturduğu hareketli bir bozkır dünyasında yaşıyordu.
Orhun Yazıtları'nda Türk, Oğuz, Dokuz Oğuz, Sir ve başka topluluklardan söz edilmesi, kimliklerin yalnızca modern anlamda “ırk” üzerinden kurulmadığını düşündürüyor. Bilge Kağan Yazıtı'nın metni farklı topluluklar arasındaki savaşları, bağlılıkları ve siyasi ilişkileri anlatıyor. Speak Tatar+1
Dolayısıyla bugün “ırkçılık” dediğimiz kavramı sekizinci yüzyıla doğrudan taşımak yerine, biz ve onlar ayrımı, siyasi aidiyet, boy kimliği, dil, kültür ve siyasi bağlılık gibi kavramlara bakmak daha sağlıklı olabilir.
Bu ayrım günümüz açısından da önemli. Etnik kimliğe dayalı aidiyet insanların kendilerini ifade etmelerinde önemli olabilir; fakat bir kimliğin varlığı otomatik olarak başka kimliklerin değersizleştirilmesini gerektirmez.
“Türk budun” fikrini yalnızca dışarıdan gelenlere karşı kapalı bir kimlik olarak okumak da yazıtların siyasi bağlamındaki karmaşık ilişkileri açıklamakta yetersiz kalabilir.
Töre Değişmez Bir Kalıp mı, Toplumun Yaşayan Düzeni mi?
Bana göre “senin ilini ve töreni kim bozabilir?” sözünü bugüne taşımanın en düşündürücü tarafı burada.
Eğer töreyi hiçbir zaman değiştirilemeyecek kurallar bütünü olarak kabul edersek, toplumdaki adaletsizliklerin de sırf “gelenek” oldukları için korunması tehlikesi ortaya çıkar.
Oysa tarihsel olarak töre kavramı toplumun düzeniyle ilişkiliydi ve farklı dönemlerde farklı biçimler alıyordu. Orhun Yazıtları'nın kendisi de yöneticilerin geçmişteki hatalarından söz ediyor, halkı uyarıyor ve toplumsal düzenin nasıl korunması gerektiğini tartışıyordu. Araştırmalar yazıtların siyasi, ekonomik ve sosyal yapıya ilişkin önemli bilgiler içerdiğini ortaya koyuyor. tsj.enu.kz+1
Bu yüzden töreyi yalnızca “atalarımız böyle yaptı” şeklinde anlamak eksik kalabilir.
Bir toplumun normları insanları koruyorsa, adaleti güçlendiriyorsa ve ortak yaşamı mümkün kılıyorsa toplumsal bütünlüğe katkı sağlar. Fakat aynı normlar belirli bir grubu sürekli dışlıyor, yoksulluğu kalıcılaştırıyor veya kadınları ve erkekleri katı rollere hapsediyorsa, o normların yeniden düşünülmesi toplumsal düzeni yıkmak değil, tam tersine daha adil bir düzen kurmak olabilir.
“İli Kim Bozabilir?” Sorusunun Bugünkü Karşılığı
Belki de Bilge Kağan'ın sorusunu bugün kelimesi kelimesine cevaplamaya çalışmak yerine sorunun kendisini yeniden kurmalıyız.
Bir ülkeyi yalnızca dış tehditler mi zayıflatır?
Yoksa eğitim fırsatlarının eşitsizliği, ekonomik uçurum, toplumsal cinsiyet kalıpları, etnik veya kültürel dışlanma, kurumlara güvensizlik ve insanların birbirini dinlememesi de toplumsal dayanışmayı zedeler mi?
Bilge Kağan Yazıtı'nın yöneticinin halka karşı sorumluluğuna yaptığı vurgu burada özellikle dikkat çekici. Bilge Kağan yalnızca fetihlerden bahsetmiyor; aç, yoksul ve dağınık bir topluluğu toparlamaktan da söz ediyor. Kültür Portali
Bu nedenle “ilini ve töreni korumak” kavramını günümüzde yalnızca millî sembollere sahip çıkmak şeklinde düşünmek bana dar geliyor. Devletin kurumlarına, hukuka, eğitime, ekonomik adalete, insanların birbirine duyduğu güvene ve farklı grupların toplum içerisinde kendilerini güvende hissedebilmesine de bakmak gerekiyor.
Sonuç Yerine: Töreyi Korumak Her Şeyi Aynı Bırakmak mıdır?
Orhun Yazıtları yaklaşık 1300 yıl önce farklı bir siyasi ve toplumsal dünyada oluşturuldu. Bu nedenle bugünün toplumsal cinsiyet, sınıf ve ırk tartışmalarına doğrudan cevap veren modern metinler gibi okunamaz. Ancak tam da bu uzaklık, bize düşünmek için ilginç bir alan açıyor.
“İl” ortak siyasal düzeni, “töre” ise ortak yaşamın düzenleyici ilkelerini düşünmemizi sağlıyor.
Fakat toplumsal düzenin gerçekten güçlü olması, herkesin aynı olması anlamına gelmiyor. Aksine farklı sosyal konumlara sahip insanların adil biçimde toplumun parçası olabilmesi gerekiyor.
Kadınların deneyimlerini yalnızca romantik “güçlü kadın” anlatılarına sıkıştırmadan, erkekleri de tek tip bir toplumsal kategori olarak görmeden, ekonomik sınıflar arasındaki farkları gözden kaçırmadan ve modern “ırk” kavramlarını geçmişe zorla uygulamadan düşünmek daha sağlıklı bir yaklaşım olabilir.
Belki bugün Bilge Kağan'ın sorusunu şöyle sormak daha anlamlı:
Bir toplumu asıl ayakta tutan şey nedir: Değişmez gelenekler mi, yoksa adalet duygusunu kaybetmeden değişebilen ortak kurallar mı?
Bir toplum kendi içindeki eşitsizlikleri görmezden geldiğinde gerçekten “töresini” korumuş olur mu?
Kadınların ve erkeklerin toplumsal rollerini değiştirmesi töreyi bozmak mıdır, yoksa törenin adalet ve düzen işlevini yeni koşullara uyarlamak mıdır?
Ekonomik olarak güçlü olanlarla yoksul olanların aynı toplumda yaşaması, ortak kimlik duygusunu hangi koşullarda güçlendirir veya zayıflatır?
Farklı etnik ve kültürel kimliklerin varlığı ortak bir “budun” anlayışını tehdit etmek zorunda mıdır?
Ve belki en önemlisi:
“Senin ilini ve töreni kim bozabilir?” sorusunun cevabını dışarıda aramak yerine, toplumun kendi içinde hangi eşitsizlikleri değiştirmesi gerektiğini sormaya ne kadar hazırız?
Kişisel deneyim açısından burada açıkça bir sınır koymak da önemli: Benim bu konuya dair birinci elden yaşanmışlık iddiam yok; değerlendirme, Orhun Yazıtları'nın metinleri ve akademik araştırmalar üzerinden yapılmıştır. Kaynakların kendisi de bize bütün toplumu değil, belirli bir dönemin özellikle siyasal ve seçkin kesimlerinin dilini daha güçlü biçimde yansıtır. Bu nedenle yazıtları okurken hem tarihî değerlerini korumak hem de onların sustuğu veya ayrıntılı anlatmadığı insanların deneyimlerini varsayımlarla doldurmamak gerekir.
Belki de gerçek anlamda güçlü bir “il” fikri tam burada başlar: Toplumu oluşturan insanların farklılıklarını inkâr etmeden ortak bir düzen kurabilmekte. Çünkü bir toplumun bütünlüğü, herkesin aynı olmasıyla değil, farklı insanların adil bir ortak yaşam içerisinde kendilerine yer bulabilmesiyle ölçülebilir.
Kağan, bey, sıradan topluluk üyesi veya köle konumundaki erkeklerin toplumsal imkânları aynı değildi. Dolayısıyla “erkekler avantajlıydı” gibi genel bir cümle bile kendi başına yetersiz kalabilir. Hangi erkekten, hangi sosyal konumdan ve hangi dönemde söz ettiğimizi belirtmek gerekir.
Bugün de benzer bir durum var. Erkekleri yalnızca “ayrıcalıklı taraf” olarak tanımlamak bazı deneyimleri görünmez hale getirebilir. Özellikle erkeklik normlarının erkeklerden sürekli güçlü, ekonomik olarak başarılı, rekabetçi ve duygularını bastıran kişiler olmalarını beklediği durumlarda, erkeklerin de toplumsal beklentilerle mücadele ettiği görülebilir.
Buradaki çözüm, kadınların yaşadığı eşitsizlikleri görmezden gelmek değil; erkeklerin de toplumsal cinsiyet normlarının pasif taşıyıcıları olmadığını kabul etmektir.
Çözüm odaklı bir erkek yaklaşımı, “Bu sorun kadınların sorunu” demek yerine eğitimde, ailede, iş hayatında ve kurumlarda hangi davranışların değiştirilebileceğini sormayı gerektirir. Fakat bunu bütün erkeklerin aynı düşündüğünü varsaymadan yapmak gerekir.
“Irk” Kavramını Göktürkler İçin Kullanırken Dikkatli Olmak Gerekir
Konunun en hassas taraflarından biri de “ırk” meselesi.
Modern biyolojik ırk kategorilerini doğrudan Göktürk toplumuna uygulamak tarihsel olarak sorunlu olur. Göktürkler farklı boyların, toplulukların ve siyasi birliklerin oluşturduğu hareketli bir bozkır dünyasında yaşıyordu.
Orhun Yazıtları'nda Türk, Oğuz, Dokuz Oğuz, Sir ve başka topluluklardan söz edilmesi, kimliklerin yalnızca modern anlamda “ırk” üzerinden kurulmadığını düşündürüyor. Bilge Kağan Yazıtı'nın metni farklı topluluklar arasındaki savaşları, bağlılıkları ve siyasi ilişkileri anlatıyor. Speak Tatar+1
Dolayısıyla bugün “ırkçılık” dediğimiz kavramı sekizinci yüzyıla doğrudan taşımak yerine, biz ve onlar ayrımı, siyasi aidiyet, boy kimliği, dil, kültür ve siyasi bağlılık gibi kavramlara bakmak daha sağlıklı olabilir.
Bu ayrım günümüz açısından da önemli. Etnik kimliğe dayalı aidiyet insanların kendilerini ifade etmelerinde önemli olabilir; fakat bir kimliğin varlığı otomatik olarak başka kimliklerin değersizleştirilmesini gerektirmez.
“Türk budun” fikrini yalnızca dışarıdan gelenlere karşı kapalı bir kimlik olarak okumak da yazıtların siyasi bağlamındaki karmaşık ilişkileri açıklamakta yetersiz kalabilir.
Töre Değişmez Bir Kalıp mı, Toplumun Yaşayan Düzeni mi?
Bana göre “senin ilini ve töreni kim bozabilir?” sözünü bugüne taşımanın en düşündürücü tarafı burada.
Eğer töreyi hiçbir zaman değiştirilemeyecek kurallar bütünü olarak kabul edersek, toplumdaki adaletsizliklerin de sırf “gelenek” oldukları için korunması tehlikesi ortaya çıkar.
Oysa tarihsel olarak töre kavramı toplumun düzeniyle ilişkiliydi ve farklı dönemlerde farklı biçimler alıyordu. Orhun Yazıtları'nın kendisi de yöneticilerin geçmişteki hatalarından söz ediyor, halkı uyarıyor ve toplumsal düzenin nasıl korunması gerektiğini tartışıyordu. Araştırmalar yazıtların siyasi, ekonomik ve sosyal yapıya ilişkin önemli bilgiler içerdiğini ortaya koyuyor. tsj.enu.kz+1
Bu yüzden töreyi yalnızca “atalarımız böyle yaptı” şeklinde anlamak eksik kalabilir.
Bir toplumun normları insanları koruyorsa, adaleti güçlendiriyorsa ve ortak yaşamı mümkün kılıyorsa toplumsal bütünlüğe katkı sağlar. Fakat aynı normlar belirli bir grubu sürekli dışlıyor, yoksulluğu kalıcılaştırıyor veya kadınları ve erkekleri katı rollere hapsediyorsa, o normların yeniden düşünülmesi toplumsal düzeni yıkmak değil, tam tersine daha adil bir düzen kurmak olabilir.
“İli Kim Bozabilir?” Sorusunun Bugünkü Karşılığı
Belki de Bilge Kağan'ın sorusunu bugün kelimesi kelimesine cevaplamaya çalışmak yerine sorunun kendisini yeniden kurmalıyız.
Bir ülkeyi yalnızca dış tehditler mi zayıflatır?
Yoksa eğitim fırsatlarının eşitsizliği, ekonomik uçurum, toplumsal cinsiyet kalıpları, etnik veya kültürel dışlanma, kurumlara güvensizlik ve insanların birbirini dinlememesi de toplumsal dayanışmayı zedeler mi?
Bilge Kağan Yazıtı'nın yöneticinin halka karşı sorumluluğuna yaptığı vurgu burada özellikle dikkat çekici. Bilge Kağan yalnızca fetihlerden bahsetmiyor; aç, yoksul ve dağınık bir topluluğu toparlamaktan da söz ediyor. Kültür Portali
Bu nedenle “ilini ve töreni korumak” kavramını günümüzde yalnızca millî sembollere sahip çıkmak şeklinde düşünmek bana dar geliyor. Devletin kurumlarına, hukuka, eğitime, ekonomik adalete, insanların birbirine duyduğu güvene ve farklı grupların toplum içerisinde kendilerini güvende hissedebilmesine de bakmak gerekiyor.
Sonuç Yerine: Töreyi Korumak Her Şeyi Aynı Bırakmak mıdır?
Orhun Yazıtları yaklaşık 1300 yıl önce farklı bir siyasi ve toplumsal dünyada oluşturuldu. Bu nedenle bugünün toplumsal cinsiyet, sınıf ve ırk tartışmalarına doğrudan cevap veren modern metinler gibi okunamaz. Ancak tam da bu uzaklık, bize düşünmek için ilginç bir alan açıyor.
“İl” ortak siyasal düzeni, “töre” ise ortak yaşamın düzenleyici ilkelerini düşünmemizi sağlıyor.
Fakat toplumsal düzenin gerçekten güçlü olması, herkesin aynı olması anlamına gelmiyor. Aksine farklı sosyal konumlara sahip insanların adil biçimde toplumun parçası olabilmesi gerekiyor.
Kadınların deneyimlerini yalnızca romantik “güçlü kadın” anlatılarına sıkıştırmadan, erkekleri de tek tip bir toplumsal kategori olarak görmeden, ekonomik sınıflar arasındaki farkları gözden kaçırmadan ve modern “ırk” kavramlarını geçmişe zorla uygulamadan düşünmek daha sağlıklı bir yaklaşım olabilir.
Belki bugün Bilge Kağan'ın sorusunu şöyle sormak daha anlamlı:
Bir toplumu asıl ayakta tutan şey nedir: Değişmez gelenekler mi, yoksa adalet duygusunu kaybetmeden değişebilen ortak kurallar mı?
Bir toplum kendi içindeki eşitsizlikleri görmezden geldiğinde gerçekten “töresini” korumuş olur mu?
Kadınların ve erkeklerin toplumsal rollerini değiştirmesi töreyi bozmak mıdır, yoksa törenin adalet ve düzen işlevini yeni koşullara uyarlamak mıdır?
Ekonomik olarak güçlü olanlarla yoksul olanların aynı toplumda yaşaması, ortak kimlik duygusunu hangi koşullarda güçlendirir veya zayıflatır?
Farklı etnik ve kültürel kimliklerin varlığı ortak bir “budun” anlayışını tehdit etmek zorunda mıdır?
Ve belki en önemlisi:
“Senin ilini ve töreni kim bozabilir?” sorusunun cevabını dışarıda aramak yerine, toplumun kendi içinde hangi eşitsizlikleri değiştirmesi gerektiğini sormaya ne kadar hazırız?
Kişisel deneyim açısından burada açıkça bir sınır koymak da önemli: Benim bu konuya dair birinci elden yaşanmışlık iddiam yok; değerlendirme, Orhun Yazıtları'nın metinleri ve akademik araştırmalar üzerinden yapılmıştır. Kaynakların kendisi de bize bütün toplumu değil, belirli bir dönemin özellikle siyasal ve seçkin kesimlerinin dilini daha güçlü biçimde yansıtır. Bu nedenle yazıtları okurken hem tarihî değerlerini korumak hem de onların sustuğu veya ayrıntılı anlatmadığı insanların deneyimlerini varsayımlarla doldurmamak gerekir.
Belki de gerçek anlamda güçlü bir “il” fikri tam burada başlar: Toplumu oluşturan insanların farklılıklarını inkâr etmeden ortak bir düzen kurabilmekte. Çünkü bir toplumun bütünlüğü, herkesin aynı olmasıyla değil, farklı insanların adil bir ortak yaşam içerisinde kendilerine yer bulabilmesiyle ölçülebilir.